Kennisbank — Basis
Een diepgaande uitleg over het concept onbalans, de Nederlandse energiemarkt en de rol van alle betrokken partijen.
Het elektriciteitsnet functioneert als een levend systeem dat op elk moment in precies evenwicht moet zijn. Elke watt die geproduceerd wordt, moet ook direct worden verbruikt. Er is geen opslagbuffer.
Dit evenwicht wordt zichtbaar in de netfrequentie. In heel continentaal Europa is de standaard 50 Hz. Is er te veel productie? Dan stijgt de frequentie. Is er te weinig? Dan daalt ze.
Onbalans = Werkelijk verbruik − Werkelijke productie
Of: de afwijking van de systeemonbalans ten opzichte van nul.
TenneT, als Transmission System Operator, is verantwoordelijk voor het corrigeren van deze onbalansen. Ze doet dat via balanceringsenergie — flexibel vermogen dat op afroep in- of uitgeschakeld kan worden.
Minder zonnestroom dan voorspeld
Afwijkende windproductie
Plotseling minder afname
Afwijkend warmteverbruik
Plotseling vermogensverlies
Elke BRP dient uiterlijk de dag vóór levering een energieprogramma in bij TenneT. Dit programma bevat per kwartier (ISP) een prognose van opwek en verbruik in het portfolio.
Tot kort voor levering kunnen BRP's hun programma bijstellen via de intradaymarkt (EPEX Spot). Zo kunnen ze afwijkingen tussen prognose en verwachting minimaliseren.
TenneT monitort de systeemfrequentie real-time. Bij afwijkingen activeert TenneT balanceringsenergie uit de reservemarkt (aFRR, mFRR, noodvermogen).
Na afloop van elke ISP wordt de werkelijke productie en het verbruik gemeten. Elke BRP ontvangt of betaalt de onbalansprijs voor de afwijking.
BRP's hebben toegang tot live data over de systeemonbalans. Als de systeem in korte positie is (tekort), loont het voor een BRP om meer te produceren dan gepland — ze ontvangen dan de hoge onbalansprijs in plaats van te betalen. Dit heet passieve balancering.
Transmission System Operator — de landelijke netbeheerder.
Draagt financiële verantwoordelijkheid voor het portfolio.
Biedt flexibel vermogen aan om de balans te herstellen.
Beheerder van het regionale distributienet.
Producenten en afnemers zijn aangesloten bij een BRP, die programma's indient bij TenneT. TenneT koopt balanceringsenergie in bij BSP's.
De onbalansverrekening vindt plaats per kwartier van 15 minuten — de ISP.
De Imbalance Settlement Period is de kortste periode waarover de onbalansverrekening plaatsvindt. In Nederland is dit 15 minuten, of 96 ISP's per dag. Per ISP wordt de netto portfolio-onbalans van elke BRP berekend en verrekend.
Elk blokje = 1 ISP (15 min). Groen = positieve bijdrage systeem, rood = negatieve bijdrage, blauw = huidig kwartier.
Hoe wordt de onbalansprijs bepaald, en wanneer betaal je — of ontvang je geld?
De prijs die BRP's ontvangen als hun portfolio meer heeft ingevoed dan geprogrammeerd, en dit bijdraagt aan het oplossen van een systeem-tekort.
✅ Je ontvangt geld wanneer het systeem kort is en jij meer produceert.
De prijs die BRP's betalen als hun portfolio meer heeft afgenomen dan geprogrammeerd, en dit een tekort vergroot.
❌ Je betaalt wanneer je bijdraagt aan het tekort.
Partijen met flexibel vermogen — zoals batterijopslag, windparken of vraagflexibiliteit — kunnen actief inspelen op de onbalansmarkt. Door bewust af te wijken tegengesteld aan de systeemonbalans, ontvang je de onbalansprijs als vergoeding. Dit is de basis van de onbalanshandel.